De vier gegevenheden
In 1980 verscheen Existential Psychotherapy van de Amerikaanse psychiater Irvin Yalom, bij Basic Books in New York.
Het eerste hoofdstuk, de inleiding, zet de stelling neer waarop de rest rust. Angst komt niet alleen voort uit een botsing van driften of uit spanning met anderen. Ze komt ook uit de ontmoeting met een paar feiten die voor iedereen gelden, wat iemands geschiedenis ook is.
Yalom noemt ze ultimate concerns. In het Nederlandse vakgebied spreekt men meestal van gegevenheden, soms van existentiële thema's. Het zijn er vier: de dood, de vrijheid, het existentiële isolement en de zinloosheid. Het boek wijdt aan elk een eigen deel.
Gewoonlijk ziet een mens ze niet. Ze dringen zich op in wat Yalom, naar Jaspers, grenssituaties noemt: de eigen dood onder ogen zien, of een beslissing nemen die niet terug te draaien is.
De dood
Hier is het conflict het duidelijkst. Een mens weet dat hij sterft en wil toch blijven bestaan.
Doodsangst is voor Yalom geen symptoom dat weg moet. Ze gaat over iets wat waar is. Wat kan veranderen, is iemands verhouding ertoe. Wie de gedachte aan het eigen einde steeds op afstand houdt, stelt vaak ook het leven zelf uit.
De vrijheid
Vrijheid is hier geen gemak. Ze betekent dat geen structuur van buitenaf de wereld voor iemand overeind houdt. Ieder is de auteur van zijn keuzes en zijn daden. Daarmee verdwijnt de grond onder de voeten.
Het tweede deel gaat vooral over wat mensen doen om dat niet te voelen. De twee hoofdstukken heten Responsibility en Willing. Men wacht tot een ander beslist. Men schuift de verantwoordelijkheid af op een klacht, een partner, een diagnose.
Het isolement
Het gaat niet om eenzaamheid in de gewone zin, die verdwijnt als er iemand bij komt. Existentieel isolement ligt dieper. Tussen twee mensen blijft een afstand, ook als ze elkaar alles hebben gezegd.
Geen relatie dicht die afstand. Het derde deel laat zien wat er gebeurt als iemand dat toch van een relatie eist. De ander moet dan een plek innemen die niet in te nemen is.
De zinloosheid
Een wezen dat zin nodig heeft, staat in een wereld die geen zin meelevert. Als niets gegeven is, moet zin gemaakt worden. En een mens kan weten dat hij die zin zelf heeft gemaakt.
Net als Viktor Frankl ziet Yalom dat niet als een nederlaag. Anders dan Frankl zegt hij niet welke zin gevonden moet worden.
Waar de therapeut naar luistert
Freud beschreef een keten: drift, angst, afweer. Yalom houdt de vorm en vervangt de eerste schakel. Aan het begin staat het besef van een gegevenheid. Daarna komt de angst, en dan de afweer die iemand ertegen opbouwt.
De vier zijn geen diagnostisch raster. Niemand wordt in een ervan ingedeeld. Ze klinken door onder de klacht waarmee iemand in therapie komt. Wie vastzit in een beroepskeuze, heeft het misschien over vrijheid. Wie op zijn vijfenveertigste alles omgooit, heeft het misschien over de dood.
Diep gaan betekent voor Yalom niet: terug naar het verleden. De jeugd telt mee, maar verklaart niet alles. De vier gelden voor iedereen, hoe hij ook is opgevoed.
Afweer werkt meestal zonder woorden. Wat onuitgesproken blijft, hoort er daarom ook bij.
Welke van de vier zit achter wat ik verzwijg?
Epimelea is een app voor therapie die steunt op de existentiële school. Het gesprek loopt door van de ene sessie naar de volgende. Het archief wordt op het toestel versleuteld en is van wie het schreef.
Over de app: een AI-psycholoog voor langdurige therapie
Deze pagina gaat over een school binnen de psychotherapie. Ze is geen medisch advies en geen hulp in noodgevallen. Bent u nu in gevaar, bel dan 112. In Nederland is 113 Zelfmoordpreventie dag en nacht bereikbaar via 113 en via de chat op 113.nl. In Vlaanderen is de Zelfmoordlijn dag en nacht bereikbaar via 1813. In andere landen vindt u een hulplijn op findahelpline.com.